کتابخانه، کتابفروشی، کافهکتاب و حتی فضاهای عمومی شهر میتوانند فرصتی برای آشنایی مردم با کتاب و گسترش فرهنگ مطالعه فراهم کنند؛ اما آیا صرف وجود این مکانها به معنای دسترسی آسان شهروندان به کتاب و شکلگیری عادت کتابخوانی است؟
ظرفیتهای کتابی مشهد؛ از گنجینه آستان قدس تا کتابفروشیهای قدیمی
مشهد در حوزه کتاب و منابع مکتوب از ظرفیتهای متنوعی برخوردار است؛ ظرفیتی که بخشی از آن در مجموعههای بزرگ و بخشی دیگر در کتابخانهها، کتابفروشیها و فعالیتهای مردمی شکل گرفته است.
مجتبی محمودی مدیر سابق مرکز اسناد و کتابخانه ملی شرق کشور با اشاره به جایگاه آستان قدس رضوی در این زمینه گفت: یکی از نهادهای تأثیرگذار در این حوزه، آستان قدس رضوی است. این مجموعه گنجینهای عظیم و ارزشمند از کتابهای مختلف دارد؛ گنجینهای که هم از نظر تنوع فرهنگی و زبانی اهمیت دارد و هم از نظر تاریخی. در کتابخانه آستان قدس رضوی کتابهایی به زبانهای مختلف و از فرهنگهای گوناگون نگهداری میشود و در کنار آن، نسخههای خطی و قدیمی کتاب نیز وجود دارد. این ظرفیت، سرمایهای بسیار بزرگ و ارزشمند است.
وی افزود: فضاهای شهری ما آنطور که باید، در راستای بسط و ترویج فرهنگ مطالعه مناسبسازی نشدهاند؛ بهویژه در زمینه معرفی ظرفیتهای فرهنگی و کتابی شهر، همچنان فاصله زیادی با شرایط مطلوب داریم.
محمودی ادامه داد: مشهد یک کریدور فرهنگی و به تعبیری، جهانشهر است. از طرف دیگر، خود امام رضا(ع) به نظر من رسانهایترین امام در میان ائمه، پیامبران و اولیای الهی هستند. وقتی به سیره حضرت نگاه میکنیم، جلوههای رسانهای ویژهای در آن میبینیم. سلسلةالذهب، حرکت جریانساز حضرت در ماجرای نماز باران و مناظرات امام رضا(ع)، هرکدام بهنوعی واجد جنبههای رسانهای هستند. مناظرات حضرت هم زمینه ویژهای را برای معرفی ایشان بهعنوان امام گفتوگو فراهم میکند.
او طرح «نذر کتاب» را نیز از تجربههای مثبت ترویج مطالعه دانست و گفت: این طرح با هدف تجهیز کتابخانههای مناطق محروم و رساندن کتاب به افراد مختلف اجرا شد. حتی این فرهنگ ترویج پیدا کرد که افراد پس از مطالعه یک کتاب، آن را در اختیار دیگران قرار دهند تا کتاب در اختیار یک نفر باقی نماند و افراد بیشتری بتوانند از آن استفاده کنند.
دسترسی به کتاب؛ مسئلهای فراتر از ساخت کتابخانه
حسن سلطانی با اشاره به نقش زیرساختها در افزایش مطالعه گفت: بهطور طبیعی این زیرساختها تأثیرگذارند؛ اما میزان تأثیرگذاری آنها نسبی است. این ظرفیت وجود دارد که زیرساختهای فعلی نقش مؤثرتری در ترویج کتابخوانی ایفا کنند؛ بهویژه شهرداریها میتوانند در این زمینه نقش مهمی داشته باشند؛ برای مثال میتوان در فرهنگسراها کتابخانههای مناسبی ایجاد کرد.
او دسترسی را یکی از مسائل اصلی حوزه کتاب دانست و افزود: با توجه به افزایش قیمت کتاب، کتابخانهها میتوانند نقش بسیار مهمی در فراهم کردن امکان دسترسی مردم به کتاب داشته باشند. در شرایطی که خرید کتاب برای بسیاری از افراد دشوار شده، امانت گرفتن کتاب میتواند راهکار مؤثری باشد.
مسئول کتابخانه امیرحسین فردی ادامه داد: ما در شهر مشهد با کمبود کتابخانه مواجهیم. علاوه بر تعداد کتابخانهها، بهروز نبودن منابع و کتابهای موجود در آنها نیز مسئله مهمی است. تأمین کتابهای جدید، یکی از چالشهای جدی کتابخانههاست.
سلطانی درباره مشکلات مالی کتابخانهها هم توضیح داد: نهادهای دولتی حق عضویت در کتابخانهها را بسیار پایین در نظر گرفتهاند تا مردم انگیزه بیشتری برای عضویت داشته باشند؛ اما از طرف دیگر، با توجه به محدود بودن حمایتهای دولتی، کتابخانهها امکان تأمین و بهروزرسانی منابع خود را ندارند. اگر بخشی از مدیریت و تأمین هزینههای کتابخانهها با مشارکت بخش خصوصی و مردم انجام شود، میتوان شرایط بهتری ایجاد کرد. منظور واگذاری کامل کتابخانهها نیست؛ بلکه ایجاد نوعی همکاری و هماهنگی با بخش خصوصی است.
کتابخانهها؛ فراتر از سالن مطالعه
مدیر سابق مرکز اسناد و کتابخانه ملی شرق کشور با اشاره به تغییر سبک زندگی شهری گفت: اگر کتابخانههای عمومی به مکانی برای مطالعه داوطلبان کنکور تبدیل شدهاند، نباید صرفاً با محکوم کردن این اتفاق به آن نگاه کنیم. این کارکرد در پاسخ به یک نیاز واقعی شکل گرفته و دانشآموزان و افرادی که برای درس خواندن به فضای مناسب نیاز دارند، باید امکان استفاده از چنین مکانهایی را داشته باشند؛ اما نباید کارکرد کتابخانه عمومی را صرفاً به فراهم کردن فضایی برای مطالعه درسی و آمادگی کنکور محدود کنیم. کتابخانهها باید پاسخگوی نیاز گروههای مختلف مخاطبان؛ از کودکان و نوجوانان گرفته تا مادران، بازنشستگان و افرادی باشند که هنوز عادت به مطالعه در آنها شکل نگرفته است. او همچنین برگزاری رویدادهای اجتماعی را برای پویایی کتابخانهها ضروری دانست و بیان کرد: برگزاری نشستهای گفتوگو، مسابقات کتابخوانی و جلسات کتابخوانی خانوادگی از جمله اقدامهایی است که میتواند به این هدف کمک کند. کتابخوانی را نباید به یک فعالیت فردی و محدود به گروه خاصی از مخاطبان تبدیل کنیم. خانوادهها نیز میتوانند حول محور کتاب با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. در گذشته هم چنین سنتهایی در فرهنگ ما وجود داشته است؛ برای مثال، در شب یلدا اعضای خانواده دور هم جمع میشدند، حافظ میخواندند یا به شاهنامهخوانی میپرداختند. این سنتها بخشی از میراث فرهنگی ما هستند و باید زمینه احیای دوباره آنها فراهم شود. این مدرس مرکز مطالعات رسانهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزش مهارتهای مطالعه را نیز ضروری دانست و افزود: بسیاری از افراد بهدرستی نمیدانند چگونه مطالعه کنند، چگونه از یک کتاب یادداشتبرداری کرده یا مطالب آن را خلاصه کنند، حتی مهارتهایی مانند حاشیهنویسی نیز باید آموزش داده شوند.
گذر گلستان؛ از نقد وضعیت موجود تا فرصت حمایت از کتابفروشیها
گذر گلستان از جمله فضاهایی است که میتواند کارکرد فرهنگی و اجتماعی خود را با محوریت کتاب تعریف کند؛ اما درباره چگونگی تحقق این هدف، دو کارشناس بر جنبههای متفاوتی تأکید دارند. محمودی ابتدا به ضرورت فراتر رفتن از نامگذاری و توجه به فعالیت مستمر در چنین فضاهایی اشاره کرد و گفت: صرفاً با انتخاب و قرار دادن یک نام روی یک مکان نمیتوان انتظار داشت که کارکرد و محتوای متناسب با آن نام نیز در آنجا شکل بگیرد. نامگذاری بهتنهایی سبب ترویج یک موضوع یا نهادینه شدن فرهنگ مرتبط با آن نمیشود.
وی افزود: مهمترین نیازی که داریم، ترویج فرهنگ مطالعه و ایجاد تشنگی و نیاز در مخاطب است. کسانی که در عرصه کتاب فعالیت میکنند، باید کاری انجام دهند که مخاطب احساس نیاز کند و عطش مطالعه در او به وجود بیاید. حتی مهم است که افراد لذت و حلاوت خواندن کتاب را بچشند و تجربه کنند. وقتی کسی این لذت را درک کند، طبیعتاً خودش با کتاب انس پیدا میکند.
مدیر سابق مرکز اسناد و کتابخانه ملی شرق کشور درباره عملکرد بازار کتاب گلستان نیز بیان کرد: به نظر من، هم جانمایی و انتخاب مکان با دقت کافی صورت نگرفت و هم پیوست تبلیغاتی و ترویجی مناسبی برای آن در نظر گرفته نشد. وقتی مکانی را بهعنوان بازار کتاب معرفی میکنیم، باید همزمان فعالیتهای تبلیغاتی، برندینگ و شاخصسازی لازم نیز برای آن انجام شود؛ اما متأسفانه چنین اتفاقی بهدرستی رخ نداد.
او ایجاد باشگاههای کتابخوانی، پاتوقهای مطالعه، نشستهای نقد و بررسی و حضور نویسندگان و اهالی فرهنگ و هنر را از اقدامهایی دانست که میتواند به رونق این فضا کمک کند و افزود: باید مخاطبان را دقیقتر شناسایی کنیم و برای گروههای مختلف برنامه متناسب با نیازهایشان داشته باشیم. میتوان برنامههایی ویژه بانوان، کودکان و نوجوانان در نظر گرفت.
محمودی با اشاره به اینکه بازار کتاب گلستان تاکنون بهطور کامل به چنین هدفی نرسیده، گفت: نمیتوانیم با یک اقدام مقطعی تصور کنیم که کار به پایان رسیده است. باید افراد را با کتاب آشنا کنیم، در آنها علاقه به وجود بیاوریم، لذت مطالعه را به آنها بچشانیم، فرصت مطالعه را در اختیارشان قرار دهیم و زمینه ارتباط اجتماعی حول محور کتاب را فراهم کنیم. در این مسیر، برنامهمحوری، مسئلهمحوری و مخاطبمحوری اهمیت زیادی دارد.
در مقابل، سلطانی ظرفیت گذر گلستان را از زاویه حمایت از کتابفروشیهای مستقل و ایجاد فضایی متمرکز برای عرضه کتاب بررسی میکند. او با اشاره به نبود چنین مرکزی در مشهد متذکر شد: متأسفانه در مشهد فضای متمرکزی نداریم که کتابفروشیهای فعال در حوزه کتابهای غیردرسی در آن تجمیع شده باشند. برای مثال، پاساژ مهتاب فضایی است که تعدادی از کتابفروشیهای فعال در حوزه کتابهای درسی و دستدوم در آن حضور دارند؛ اما در حوزه کتابهای غیردرسی، چنین مرکز شناختهشده و متمرکزی در مشهد نداریم.
او گذر گلستان را فرصتی برای حمایت از کتابفروشیهای مردمی دانست و خاطرنشان کرد: این مجموعه میتواند فضایی برای گردهم آمدن کتابفروشیهای مستقل فراهم کرده و با در نظر گرفتن هزینههای مناسب، از فعالیت آنها حمایت کند. اگر فضایی شبیه یک بازارچه تخصصی کتاب داشته باشیم که کتابفروشیهای معتبر و فعال در آن مستقر شوند و حاکمیت نیز از آنها حمایت کند، این مجموعه میتواند در بلندمدت به یکی از مکانهای هویتی شهر مشهد تبدیل شود.
کتاب در متن فعالیت یا فقط در دکور؟
کافهکتابها نیز از فضاهایی هستند که با ترکیب فعالیت اقتصادی و فرهنگی میتوانند بخشی از مسیر ترویج مطالعه باشند؛ با این حال، حضور چند قفسه کتاب در یک کافه لزوماً به معنای شکلگیری فعالیت کتابمحور نیست. محمودی در این باره معتقد است باید ببینیم اولویت افرادی که چنین مجموعهای را راهاندازی میکنند، کدامیک از این دو کارکرد است؛ آیا کافهداری برای آنها اولویت دارد یا ترویج کتاب، مطالعه و کتابخوانی؟
او با انتقاد از استفاده صرفاً تزئینی از کتاب در برخی مجموعهها تصریح کرد: برخی کافهها کتاب را صرفاً بهعنوان بخشی از دکوراسیون و تزئین فضای خود استفاده میکنند. چند قفسه کتاب در مجموعه قرار میدهند؛ اما ترویج مطالعه و فرهنگ کتابخوانی برایشان اهمیت ندارد و مخاطب را نیز به خواندن کتاب تشویق نمیکنند. این مجموعهها در عمل صرفاً کافه هستند که از عنوان کتاب برای معرفی خود استفاده میکنند.
محمودی در عین حال بر ضرورت توجه به کارکرد اقتصادی این مجموعهها تأکید کرد و گفت: نباید انتظار داشته باشیم کافهکتاب صرفاً فضایی فرهنگی باشد و کارکرد اقتصادی آن را نادیده بگیریم. چنین مجموعههایی که اغلب با سرمایهگذاری بخش خصوصی راهاندازی میشوند، برای ادامه فعالیت به درآمدزایی نیاز دارند. نکته مهم این است که میان کارکرد اقتصادی و رسالت فرهنگی کافهکتاب تعادل برقرار شود؛ نه اینکه مجموعه صرفاً به یکی از این دو سمت گرایش پیدا کند.
او برگزاری نشستهای کتابخوانی، نقد و بررسی کتاب، دعوت از نویسندگان، راهاندازی باشگاههای کتابخوانی و فراهم کردن امکان استفاده واقعی از کتابها را از شاخصهای ارزیابی عملکرد کافهکتابها دانست.
سلطانی نیز با اشاره به اینکه مراجعه به کافهکتابها لزوماً به کتابخوان شدن افراد منجر نمیشود، بیان کرد: مگر آنکه کافهکتابها فعالیت تخصصیتری داشته باشند؛ برای مثال، از نویسندگان دعوت کنند، مخاطبان تخصصی کتاب را جذب یا نشستهای کتابخوانی برگزار کنند. با این حال، آنچه اکنون در بسیاری از کافهکتابهای سطح شهر مشاهده میشود، استفاده از عنوان کتاب بیشتر بهعنوان یک برند است، بدون آنکه فعالیت جدی و مستمری در حوزه ترویج کتابخوانی انجام شود.
خانواده، مدرسه و رسانه؛ حلقههای مکمل ترویج مطالعه
سلطانی با رد این تصور که مردم؛ بهویژه نوجوانان علاقهای به کتاب ندارند، گفت: این تصور اساساً نادرست است. اگر کتاب خوب و در دسترس مردم قرار بگیرد، استقبال خواهند کرد.
او با اشاره به تجربه کتابخانه امیرحسین فردی توضیح داد: تجربه ما نشان میدهد که مردم اتفاقاً بسیار اهل کتابخوانی هستند. گاهی اوقات مراجعهکنندگان برای امانت گرفتن کتاب در صف میایستند. در فصل تابستان، بهویژه کودکان و نوجوانان استقبال بیشتری از کتابخوانی دارند؛ البته در طول سال تحصیلی هم بچهها به مطالعه کتاب علاقهمندند.
سلطانی معلمان را از عوامل مؤثر در تقویت این علاقه دانست و افزود: وقتی معلم در کلاس، دانشآموزان را به عضویت در کتابخانه یا مطالعه کتاب؛ چه از طریق خرید و چه از طریق امانت گرفتن تشویق میکند، این موضوع انگیزه زیادی در آنها به وجود میآورد. مطالعه خانوادگی نیز اهمیت بسیاری دارد. وقتی پدر و مادر خودشان اهل مطالعه باشند، طبیعتاً فرزندان هم به کتابخوانی رغبت بیشتری پیدا میکنند.
او با تأکید بر نقش آموزشوپرورش در شکلگیری فرهنگ مطالعه اظهار کرد: وقتی معلم خودش اهل مطالعه باشد و دانشآموزان ببینند که معلم یا مدیر مدرسهشان کتاب میخواند، این رفتار برای آنها به یک الگو تبدیل میشود. دانشآموز باید ببیند معلمش هر ماه یک کتاب میخواند و بداند که ارتقای علمی و شخصیتی معلم صرفاً به مطالب درسی و کتابهای آموزشی محدود نمیشود.
سلطانی ارائه تخفیف خرید کتاب به معلمان، تبیین ضرورت مطالعه و فراهم کردن امکان مطالعه چرخشی کتاب در مدارس را از اقدامهایی دانست که آموزشوپرورش میتواند دنبال کند و همچنین نقش رسانهها را در معرفی کتاب مهم دانست.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت پرهیز از اقدامهای نمایشی تأکید کرد: نمیتوان با اقدامهای نمایشی مسئله کتابخوانی را حل کرد. تجربه ما در کتابخانههایی که در مناطق ضعیف و کمبرخوردار فعالیت دارند نیز این تصور را رد میکند. مردم از کتابخوانی استقبال میکنند، به شرط آنکه کتاب خوب، در دسترس و در مجموعهای با فعالیت مستمر و باثبات ارائه شود.
آنچه از گفتههای این دو کارشناس برمیآید، این است که ترویج کتابخوانی در مشهد تنها با افزایش تعداد کتابخانهها یا اختصاص فضاهایی با عنوان بازار کتاب و کافهکتاب محقق نمیشود. دسترسی به کتابهای تازه و متنوع، حمایت از کتابفروشیهای مستقل، برنامهریزی متناسب با نیاز گروههای مختلف و مشارکت خانوادهها، معلمان و فعالان فرهنگی، در کنار ایجاد زیرساختهای فیزیکی، بخشهای دیگری از این مسیر هستند. به تعبیر دیگر، کتاب باید از قفسهها و فضاهای اختصاصیافته فراتر برود و در زندگی روزمره شهروندان حضور پیدا کند؛ اتفاقی که بدون فعالیت مستمر، شناخت مخاطب و فراهم کردن امکان دسترسی و تجربه لذت مطالعه، شکل نخواهد گرفت. مشهد ظرفیتهای ارزشمندی در این حوزه دارد؛ اما مسئله اصلی همچنان چگونگی پیوند دادن این ظرفیتها با نیاز واقعی مردم و تبدیل آنها به جریانی ماندگار برای کتابخوانی است.






نظر شما